Fenomen gdyńskiego modernizmu – wprowadzenie

Jak już wspominałem we wpisie dotyczącym powstania dzielnicy Działki Leśne oraz w kontekście opisu kamienicy „Krenski”, rozwój Gdyni nie tylko jako nowoczesnego miasta, ale przede wszystkim jako miasta budowanego od podstaw, idealnie współgrał czasowo z dynamicznym rozkwitem popularności nurtu modernistycznego w architekturze europejskiej. W najlepszym tego słowa znaczeniu Gdynia mogła stać się swoistym poligonem doświadczalnym wprowadzania tych koncepcji w czyn. Powodzenie tego projektu zapewniali przybyli do miasta utalentowani, najczęściej młodzi jeszcze architekci: absolwenci najlepszych uczelni technicznych kraju i Europy. Do najważniejszych kreatorów zabudowy Śródmieścia i jego obrzeży tego okresu należy zaliczyć takich architektów jak: Zbigniew Kupiec, Tadeusz Kossak, Włodzimierz Prochaska, Stanisław Witold Ziołowski czy Tadeusz Jędrzejewski.

Innym czynnikiem gwarantującym sukces było umiejscowienie Gdyni jako portu strategicznego wśród kluczowych priorytetów polityki Państwa. Ten fakt niewątpliwie ułatwiał pozyskanie niezbędnych funduszy nie tylko przez firmy państwowe, ale również prywatnych kredytobiorców. Przy tej okazji nie można pominąć ogromnego rynku pracy jaki utworzył się w związku z decyzją budowy portu: w konsekwencji do Gdyni ruszyły tłumnie masy ubogiej ludności z najbardziej odległych zakątków kraju w poszukiwaniu szansy na polepszenie swojego materialnego statusu. Naturalnie Gdynia pociągała też młodych, ambitnych i przebojowych przedsiębiorców, kupców i przedstawicieli wolnych zawodów – szansa na przyspieszoną drogę kariery zawodowej była duża: inwencja i pracowitość były w cenie a rynek konsumpcyjny wielce obiecujący.

Modernizm jako koncepcja odnowy architektury radykalnie zrywał z nurtami historycznymi zabudowy – wiecznie powracający neogotyk, neoklasycyzm itd. miały bezpowrotnie odejść, zresztą tak jak wszelka stylizacja i zdobienia. Definicją piękna stawała się funkcjonalność obiektu. Projekt modernistyczny musiał spełnić wymogi funkcji do jakiej został przeznaczony – stąd tendencja do jasnych, klarownych podziałów przestrzeni budynku, z wyraźnym rozdziałem części mieszkalnej i klatki schodowej. Jedną z najbardziej rozpoznawalnych cech nurtu było charakterystyczne pionowe zaznaczenie przestrzeni wspólnego użytkowania tzw. „termometr”.

Z modernizmem wiąże się też intelektualny i artystyczny nurt Bauhaus, swoisty mariaż koncepcji artystów, projektantów sztuki i rzemieślników, któremu przyświecała idea dążenia do integralności sztuki i techniki. Tak więc funkcjonalność danej rzeczy czy obiektu definiowano szerzej: miała zaspokajać także emocjonalne i psychologiczne potrzeby użytkownika; liczył się ludzki wymiar, a nie tylko prosta użyteczność. Konsekwencją tych koncepcji był m.in. rozwój budownictwa dla ubogich warstw ludności – bardzo rozpowszechniony w Niemczech, a w Gdyni był również częścią zainteresowań Towarzystwa Budowy Osiedli.

Aby lepiej zrozumieć jakie idee przyświecały ruchowi modernistycznemu przytoczę jego czołowe motta:

Mies van der Rohe: „Mniej znaczy więcej”

Louis Henry Sullivan: „Forma wynika z funkcji”

Warto zwrócić też uwagę na „Pięć punktów nowoczesnej architektury” guru modernizmu Le Corbusiera

Początki zabudowy miejskiej wzdłuż pierwotnych, wiejskich traktów Gdyni takich jak ul.Starowiejska, 10 Lutego, Plac Kaszubski czy częściowo Świętojańska nie były jeszcze zdominowane przez nowe idee: wiele domów z okresu lat 20-tych wznoszono według tradycyjnych historycznych wzorców, np. kamienica Polskiej Agencji Morskiej przy ul.Świętojańskiej 10, kamienica Jakuba Scheibe na ul.Jana z Kolna 2 przy Placu Kaszubskim, czy charakterystyczna siedziba Banku Polskiego przy ul.10 Lutego. Wymienione obiekty mają wiele zdobień, często zarysy kolumn i niekiedy portykowe, neoklasycystyczne zwieńczenia ścian frontowych.

Do cech wyróżniających budowle modernistyczne należą:

1. Korzystanie z form kubicznych i opływowych – często jest to kombinacja dwóch brył z opływowym narożnikiem i / lub balkonami.

2. Wspomniany „termometr” czyli zaznaczony często oszkloną galerią pion klatki schodowej, niekoniecznie w symetrycznej osi budynku.

3. Gra symetrią i asymetrią elementów budynku, np. mozaika okien różnej wielkości

4. Oszklona galeria narożna podkreślająca z reguły strefę salonów mieszkalnych.

5. „Słupowe” strefy wejściowe do domów oraz nierzadko szkielet budowli.

6. Płaski dach; nierzadko taras na nim ( w polskich warunkach tarasy umiejscowiano raczej w innych strefach budynku z oczywistych względów pogodowych)

7. No i naturalnie brak wszelkich zdobień !

W tym wpisie stworzyłem jedynie wstępny zarys celowości i powodów, dla których to właśnie nurt modernistyczny nadał tozsamość Gdyni. Dodatkowo wprowadzone przeze mnie postulaty twórców oraz cechy wyróżniające funkcjonalizm, bo tak nazywano szczególnie późniejszą fazę rozwoju nurtu, pozwolą, mam nadzieję, na lepsze rozpoznawanie cech tego fascynującego kierunku wokół nas !

Galeria zdjęć przedstawia wspomniane elementy wyróżniające gdyński modernizm, niemniej ten wpis jest wstępem do rozłożonego w czasie cyklu „Kształty Moderny”, w którym skupię się na bardziej szczegółowej fotograficznej ilustracji poszczególnych cech, włącznie z prezentacją ikon gatunku, na deser 🙂 Zapraszam !

 

Ciąg dalszy nastąpi !

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s