Stary cmentarz w Kolibkach: oaza tętniącej historii

Kiedyś, hen tam gdzie pamięć sięga jeszcze w miarę precyzyjnie, wybrałem się z moją nową znajomą na ekstensywny spacer po Sopocie – pomysł zawsze atrakcyjny: wszak otaczająca secesja zniewala, zwłaszcza w dobrym towarzystwie 🙂 Spacer był dłuższy, niż przewidywaliśmy, bowiem, niesieni odkrywczymi skłonnościami, postanowiliśmy drogę do Gdyni odbyć pieszo, z ewentualną opcją „kapitulacji” na SKM Gdynia Orłowo. Nie pamiętam już jak daleko doszliśmy zanim skorzystaliśmy z komunikacji miejskiej – pamiętam natomiast miejsce, do którego zaprowadziła mnie moja znajoma kiedy znajdowaliśmy się w połowie naszego powrotnego marszu. Wkrótce po przekroczeniu granicy Sopotu i Gdyni, tej samej, która dzieliła Wolne Miasto Gdańsk i Polskę i po minięciu wtedy jeszcze istniejącej stacji benzynowej, na wysokości której znajdowała się ongiś komora celna, naszym oczom ukazał się niewielki cmentarzyk rozłożony na wzgórzu zamkniętym z obu stron nitkami ruchliwej drogi, w Gdyni zwanej Aleją Zwycięstwa, a w Sopocie Niepodległości. Do drogi jeszcze powrócę, jako, że ma w tej opowieści duże znaczenie. Naturalnie nie jest tak, że nie miałem świadomości istnienia tego zakątka – po prostu nigdy wcześniej tam nie zaszedłem. Stary, mocno zaniedbany cmentarz; na niektórych tylko mogiłach można było odczytać kto tam spoczywa, ubytki w płocie… A jednak fascynacja – zapewne również dlatego. W niewielkiej oddali szum pojazdów z obu nitek drogi. A wokół masywne drzewa chronią tę oazę wspomnień, które nieuchronnie odchodzą. W takich momentach rodzi się we mnie pragnienie, by takie miejsce jakoś ocalić. Wtedy moja znajoma powiedziała, że zna to miejsce, bo należy do Towarzystwa Miłośników Gdyni. Przyznam, że potem znów „odpłynąłem” na moje mocno utarte ścieżki, niewiele czasu poświęcając aktywnościom, które mają dla mnie tak duże znaczenie dziś. Myślę tu głównie o szeroko rozumianej eksploracji, pociągowi do historii, miejsc zapomnianych, noszących często intrygujące, a nierzadko fascynujące tajemnice. No i fotografii oczywiście ! 🙂 Wtedy jedyną rzeczą, która przypominała te pasje był rower – słabość do dwóch kółek pozostała we mnie do dnia dzisiejszego zresztą.

Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Czerwcowa impresja
To zdjęcie jest wyrazem mojej fascynacji dla tego urokliwego miejsca. Pochodzi z mojego drugiego pobytu dokumentacyjnego, rowerowej eksploracji południa Gdyni. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19

Opowieść o cmentarzu na Kolibkach czas zacząć:
Wszystko zaczęło się w 1764 roku gdy został konsekrowany Kościół św.Józefa. Większość gdynian świetnie zna zabudowania dworskie na Kolibkach – jeszcze niedawno mieściła się tam stadnina koni i szkoła jazdy konnej. A propos, pamiętacie gdyńską policję konną z lat 90tych ? 🙂 Wcześniej ów majątek był w posiadaniu znamienitych rodów – niegdyś posiadłość cystersów oliwskich, następnie własność między innymi Wejherów, Radziwiłłów, Sobieskich czy Przebendowskich. Ród Przebendowskich przejął majątek od Jakuba Ludwika Sobieskiego, syna Jana III w 1720 roku (mieszkała tu Królowa Marysieńka Sobieska i jeszcze w okresie przedwojennym pamiątki po niej były atrakcją turystyczną, jak choćby Grota Marysieńki czy Dąb Marysieńki).

Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Główna brama od strony wewnętrznej
To był wymarzony dzień na sugestywne zdjęcia ! Na bramie jest wykuta data: 2007. O jej przełomowym znaczeniu pisałem we wpisie ! Notatki informacyjne zamieszczone są na drzewie na lewo, poza kadrem, oraz na bramie, po drugiej stronie „prawego” słupa 🙂 Z drugiej wyprawy dokumentacyjnej. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19

 

 

Generał Józef Przebendowski zapragnął wybudować kościół wraz z klasztorem na trasie gdańskiej pielgrzymki do Kalwarii Wejherowskiej. Jego plany nie zostały jednak zrealizowane w pełnym wymiarze, bowiem ani oo.Kapucyni ani oo.Reformaci nie zdecydowali się na lokalizację klasztoru w tym miejscu. W konsekwencji hrabia-generał postanowił wznieść niewielki kościół jednonawowy pw.św.Józefa. Kalwaria Wejherowska stanowiła wówczas bodaj najważniejsze miejsce kultu Męki Pańskiej Polski Północnej, a na pewno Kaszub, a rangą nie ustępowała słynnej Kalwarii Zebrzydowskiej. Ciekawym wątkiem jest tu też kult patrona Czech Jana Nepomucena, ściśle związany z ciekawymi akcentami trasy pielgrzymki, ale o tym to już w innym wpisie 🙂 Póki co, zasugeruję jedynie byście przyjrzeli się Kapliczce na Wzgórzu w Gdyni i Kolumnie Maryjnej w Oliwie, a z pewnością dostrzeżecie pewne uderzające podobieństwa !

Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Słoneczna impresja
Impresja przenikania promieni słonecznych i symbiozy grobów z naturą. Druga wyprawa dokumentacyjna. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19

Tymczasem wróćmy na Kolibki. Jeszcze pod koniec XVIII w. kościół stał się filią Parafii Wielkokackiej (Kościół św. Wawrzyńca przy ul.Żródło Marii). Katolików grzebano tam właśnie, natomiast luteran w zborze przy ul.Kościelnej w Małym Kacku (dziś rejon ten kojarzymy raczej z Orłowem). Dla wielu z was może to być zaskoczeniem, ale Kościół pw.Matki Boskiej Bolesnej do 1945 był zborem luterańskim i to przez kilka wieków ! Z czasem pochówki w tej niewielkiej parafii (w 1928 roku było tu zaledwie 143 parafian) zaczęły odbywać się na cmentarzu ulokowanym w odległości około 100 metrów na południe od kościółka, choć zdarzało się niekiedy, że bardziej dystyngowane osoby chowano w rejonie przykościelnym, jak choćby Stanisława i Teofila Zegarskich, przedstawicieli rodu zasłużonego dla lokalnej społeczności. Historia cmentarza sięga roku 1902 roku. Zarówno Kościół św.Józefa jak i cmentarz leżały przy Szosie Gdańskiej, na wzgórzu w kierunku wschodnim, czyli morza. Do dziś zachował się fragment schodów niegdyś bezpośrednio tam prowadzących bezpośrednio z szosy. Konsekwencją decyzji fundatora, gen.Józefa Przebendowskiego, był kompleks obiektów wokół kościoła i cmentarza: kaplice cmentarna i pasyjna, szkoła katolicka, dom organisty, oraz przytułek i niewielki szpital dla ubogich. Jak to z cmentarzami bywa, są one naogół refleksyjnym, a dla badaczy często bezcennym źródłem wiedzy o lokalnej społeczności: Spoczywa tu córka stolarza potrącona śmiertelnie przez pociąg na początku XX wieku, są i topielcy z orłowskiej plaży. O rodzie Zegarskich wspominałem, natomiast jest też na cmentarzu np. grobowiec Wiśniewskich. Być może Roman Wiśniewski, ostatni proboszcz parafii, późniejszy naukowiec z diecezji pelplińskiej, zmarły w 1981 roku, pochodził z tego właśnie rodu ?. Na cmentarzu jest pochowanych wiele dzieci, szczególnie w marcu i kwietniu 1945 roku. Nietrudno się domyślić, że były to pośrednie i bezpośrednie ofiary działań wojennych. Ostatni pochówek odbył się w 1946 roku.

Gdynia Orłowo Krzyż pamiątkowy w Kolibkach.
Krzyż wzniesiono w 1990 roku w 10 rocznicę Solidarności. Upamiętnia również obronę gdyńskich i polskich granic w 1939 wspominając również o Kościele św.Józefa. Z drugiej wyprawy dokumentacyjnej. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19

W tym miejscu nie można pominąć polskiej batalii o Kolibki, zakończonej ostatecznym sukcesem w 1920 roku. Była to w głównej mierze inicjatywa Witolda Kukowskiego, który wykupując majątek Kolibki od Waltera von Schütze w 1919 roku, przyczynił się do włączenia tego obszaru do Polki, a nie Wolnego Miasta Gdańska, co później dla niego samego skończyło się tragicznie egzekucją w Piaśnicy w 1939 roku. Ten zaangażowany patriotycznie przedsiębiorca i bankowiec, fundator orłowskich obiektów użyteczności publicznej, znalazł się na czołowych miejscach hitlerowskich list proskrypcyjnych i był jedną z pierwszych ofiar Intelligenzaktion, o czym pisałem na blogu wiosną tego roku W 1939 roku doszło też do wydarzeń, które walnie przyczyniły sie do upadku znaczenia tego miejsca. Po zajęciu Gdyni, późną jesienią, Niemcy pod groźbą luf karabinów, zmusiłi miejscową ludnośc do CAŁKOWITEGO rozebrania Kościoła św.Józefa wraz z fundamentami ! Podobnie postąpiono z kaplicami i inymi obiektami przyległymi. Wprawdzie są źródła sugerujące, że koścół był poważnie uszkodzony podczas działań wojennych, jednak większość badaczy nie ma wątpliwości, że była to zemsta Niemców na patriotycznej ludności Kolibek, a być może również ze względu na silny punkt oporu na terenie kościoła. Ten rejon był broniony przez II Morski Pułk Strzelców. Dziś fakty zdają się wskazywać, że rzeczywiste uszkodzenia kościoła były niewielkie. Groby przykościelne zostały przeniesione na cmentarz (później, m.in. Zegarscy, ostatecznie zostali pochowani na cmentarzu Parafii Matki Bolesnej). Natomiast cenne obrazy, np. Matki Boskiej Piaseckiej, namalowany dla Królowej Marysieńki, zostały przeniesione do kościoła na Witominie, gdzie spłonęły w 1945 roku w wyniku działań wojennych. Wydawać by się mogło, że można po prostu odbudować Kościół św.Józefa i życie lokalne powoli otrząśnie się z niedawnej traumy i wróci do swojego rytmu. Niestety odbudowa powojenna była politycznie wybiórcza, a już na pewno tam gdzie się tylko dało, nie sprzyjała odrodzeniu religijnemu lokalnych społeczności. Podjęto decyzję o przyłączeniu Kolibek do nowej katolickiej Parafii Matki Bolesnej. Jednak ostaecznym „gwoździem do trumny” Cmentarza w Kolibkach była nowa inwestycja drogowa z początku lat 50-tych – wtedy właśnie rozpoczęto budowę drugiej nitki Szosy Gdańskiej od strony morza – w ten sposób odcięto cmentarz od jakiejkolwiek drogi dojazdowej. Przez długie lata były też przypuszczenia, że część grobów została zniszczona w trakcie prac. Na szczęście najnowsze badania w tej kwestii obalają tę teorię.

Gdynia Orłowo Nieistniejąca droga dojazdowa do Kościoła św.Józefa w Kolibkach
W zasadzie to hipoteza towarzysza tej wyprawy Michała – wyraźny zarys drogi wśród drzew (zdjęcie z wysokości byłego kościoła) zapewne łagodnym łukiem zmierzającej niegdyś do pobliskich zabudowań dworskich. Być może była to też droga ogólnie dostępna i przebiegała w kierunku którejś z kolibkowskich ulic, np.Świętopełka. Po wybudowaniu drugiej nitki dawnej Szosy Gdańskiej i zaniku funkcjonalności cmentarza i kościoła, dalsze istnienie tej drogi kompletnie straciło na znaczeniu. Z drugiej wyprawy dokumentacyjnej. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19

I tak oto nekropolia zyskała romantyczne położenie, była jednak, jak się wydawało, skazana na powolne zapomnienie, przez lata istotnie niszczejąc coraz bardziej. Na szczęscie pamięć historyczna rodzin i ludzi wrażliwych przechowuje pieczołowicie swe wspomnienia czekając na lepsze czasy, by rozkwitnąć potencjałem mocy genius loci. Duch miejsca, jego historia nie da się tak łatwo wymazać jak niektórzy ongiś chcieli. I tak doszliśmy do roku 2007. Warto zapamiętać tę datę, bowiem od niej możecie liczyć początek rewitalizacji cmentarza.!!! Dzięki inicjatywie pasjonatów z Pomorskiego Forum Eksploracyjnego oraz Towarzystwa Przyjaciół Orłowa, rozpoczęły się konsekwentne i skuteczne działania, dzięki którym oblicze cmentarza zaczęło się zmieniać. Przede wszystkim należy podkreślić życzliwe podejście biur parafialnych w Wielkim Kacku (tam pierwotnie znajdowały się księgi kościoła filialnego na Kolibkach) i w Orłowie (tam przeniesiono dokumentację po wojnie na skutek scalenia parafii na Kolibkach).Dzięki tej pomocy można było wiele zrobić w kierunku indeksu pochówków, a w konsekwencji identyfikacji sporej liczby mogił. Dzięki wysiłkom eksploratorów i Towarzystwa Przyjaciół Orłowa pozyskano też w pewnym zakresie do projektu rewitalizacji czynniki miejskie. Efektem tych działań jest między innymi obrys pierwotnych fundamentów kościoła niskim murkiem ceglanym, tablica pamiątkowa z krótkim rysem historycznym (niestety, nieco zniszczona przez wandali). Odnowiono też cmentarny mur, w tym bramę, na której wykuta jest data: 2007.

Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Logo budowniczych: Koliebken
Fragment oryginalnego muru cmentarza. Okoliczna firma z ul.Bernadowskiej umieściła tam, do dziś widoczne logo Koliebken. Widnieje ono zresztą na niejednej budowli w Gdyni czy Sopocie. Druga wyprawa dokumentacyjna fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19

Ogromne wrażenie i szacunek budzi praca pasjonatów-wolontariuszy, którzy, poświęcając swój prywatny czas, a nierzadko środki, sukcesywnie porządkują cmentarz. Odkrywają nowe groby, zabezpieczają je, a także wszelkie pozostałości po dawnych grobowcach. Zajmują się też wspomnianą identyfikacją mogił, za czym idzie stworzenie nowych tabliczek i krzyży. Gdy wchodzicie na cmentarz, widzicie kilka starych grobowców, mogił w relatywnie dobrym stanie, ale tuż obok możecie zauważyć groby odnowione, nierzadko z nowymi tabliczkami i drewnianymi krzyżami. Prace trwają, więc czasem są to symboliczne kopczyki symbolizujące i zaznaczające nowo odkryte groby. Wśród dołączonych zdjęć zobaczycie wiele przykładów tych widoków, również z 2010 (mój pierwszy pobyt po długiej przerwie). Na tablicach, lub wręcz drzewach, wiszą informacje m. in. z listą zidentyfikowanych grobów.

Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki w Kolibkach Impresja 2010
Impresja z mojego pierwszego pobytu dokumentacyjnego z synem we wrześniu 2010 roku. fot.Robert Sobiecki ed.Dariusz Sobiecki 2010-09-09

Raz w roku, 1 listopada, w Dzień Wszystkich Świętych, odprawiane jest na cmentarzu nabożeństwo z udziałem rodzin pochowanych i mieszkańców Orłowa.

Gdynia Orłowo Zarys fundamentów Kościoła św.Józefa w Kolibkach
W 2007 roku dzięki starniom Towarzystwa Przyjaciół Orłowa wykonano niski ceglany murek wyznaczające zarys fundamentów Kościoła św.Józefa. Ustalono je dzięki pracom archeologicznym. Są wśród pasjonatów zwolennicy odbudowy kościoła. Trzymam za nich mocno kciuki ! W środku autor bloga, Dariusz Sobiecki. Z drugiej wyprawy dokumentacyjnej. fot.Michał W. ed.Dariusz Sobiecki 2013-06-19

Aby chłonąć atmosferę tej enklawy historii, najlepiej tam się wybrać. Można też zagłębić się w wątek Cmentarz w Kolibkach na stronie prowadzonej przez Pomorskie Forum Eksploracyjne To bardzo obszerna i ciekawa lektura dla wszystkich, którzy takie projekty lubią i cenią – tam między innymi, możecie śledzić dzień po dniu postęp prac i badań, chwile przepełnione radością sukcesów i momenty zwątpienia.

Ja również zamieściłem tam kilka wpisów, po ogromnym wrażeniu jakie wywarła na mnie wizyta na cmentarzu z synem we wrześniu 2010 roku.

Krótki reportaż z wrześniowej wizyty (musicie trochę „zjechać” w dół, bo post nie ma osobnego linku).

Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Zachodni skraj cmentarza
Fascynujące tego pięknego dnia gry słońca przy zachodnim ogrodzeniu – widoczna w dole nitka szosy ukazuje różnicę wzniesień. Mniej więcej w tym miejscu jest też zarys dawnych schodów z szosy na cmentarz. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19

Jak widać nierzadko można ocalać od zapomnienia ! Zapraszam i polecam gorąco odwiedziny w tym intrygującym miejscu !

Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Część północno-wschodnia
To zdjęcie wyjątkowo dobrze oddaje specyfikę miejsca – splecenie dorodnego drzewostanu ze zróżnicowanym stanem cmentarza. Widoczne nowe ogrodzenie i wschodnia nitka dawnej Szosy Gdańskiej. Druga wyprawa dokumentacyjna z Michałem W. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Nowa odkryta mogiła
W 2010 roku wiele prac było jeszcze w toku, więc taki widok nie był rzadkością. Zdjęcie z pierwszego pobytu dokumentacyjnego z synem. fot.Dariusz Sobiecki 2010-09-09
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Grobowiec rodzinny
Jeden z niewielu grobowców jakie uchowały się w jako takiej całości. W tle po prawej fragment figury Chrystusa a dalej nitka zachodnia dawnej Szosy Gdańskiej i linia kolejowa. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Nieubłagane wichry czasu i historii
Czasu zatrzymać się nie da… Nastrój refleksyjny i piękno, które się z niego wyłania. Fragment figury Chrystusa obok jednego z grobowców. Z drugiej wyprawy dokumentacyjnej. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Nagrobek - część zachodnia cmentarza
Nagrobek z części cmentarza reprezentacyjnej i lepiej zachowanej (zachodniej) Druga wyprawa dokumentacyjna. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Odnowiona mogiła
Jedną z metod odnawiania jest zachowanie pierwotnych fragmentów grobu i dodanie drewnianego krzyża. Druga wyprawa dokumentacyjna. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Odnowione kwatery dziecięce
Groby dzieci z końca wojny – odnowione, obłożone kamieniem od wewnątrz z dodaniem drewnianych krzyży i nowych tabliczek. Z drugiej wyprawy dokumentacyjnej. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Kraniec północno-wschodni
Leżące drewniane krzyże robią wrażenie. Nie jest to jednak obraz upadku – raczej przygotowania dla nowych odnowionych grobów. Druga wyprawa dokumentacyjna. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach groby dzieci - część zachodnia
Impresja – kwatery dziecięce, Część zachodnia cmentarza. W tle rowery dwóch eksploratorów 🙂 Druga wyprawa dokumentacyjna. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Część północna
Jeden z najczęściej fotografowanych grobów na cmentarzu. W tle brama wejściowa. Druga wyprawa dokumentacyjna. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Osobliwa mogiła
Przyznacie, że ten grób wygląda dość tajemniczo. Jeden z kilku podobnych na cmentarzu (część zachodnia). Druga wyprawa dokumentacyjna. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki w Kolibkach Część zachodnia
Widok na część zachodnią. Groby dziecięce. W tle zachodnia nitka drogi, linia kolejowa a bliżej rowery dwóch eksploratorów 🙂 Z drugiej wyprawy dokumentacyjnej. fot.Dariusz Sobiecki 2013-06-19
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Nota historyczna
Nota historyczna dla odwiedzających – z pierwszej wyprawy dokumentacyjnej. fot.Dariusz Sobiecki 2010-09-09
Gdynia Orłowo Stary Cmentarz Katolicki na Kolibkach Informacja dla odwiedzających
Przykład notatki informacyjnej zawieszonej na drzewie. Pierwsza wyprawa dokumentacyjna. fot.Dariusz Sobiecki 2010-09-09

 

 

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s